stockholm.se

2.1 Doorsoomayaasha

Doorsoomayaasha, weeraha xisaabta iyo tibxaha
Si loo xaliyo mas’alooyin xisaab ah oo adag, waxaa loo baahan yahay sumado dahsoon oo u taagan yihiin xarfo. Summadahaas oo inta badan loo soo qaato xarfo waxay u taagan yihiin tirooyin, waxaana loo yaqaan inta badan doorsoomayaal. Magaca ”doorsoome” wuxuu u dhigmaa sumado qiimahoodu isbedbeddeli karo.

Si la mid ah sida aritmetikada, ayaa loo dhisi karaa weer xisaabeed aljabro ah. Tusaale waxaan u soo qaadan karnaa:

x – 4 + 5y

Weer xisaabeedkan waxaa loo akhriyaa ”x laga jaray afar oo lagu daray shan y”.

5y macnaheedu waa 5 ∙ y = y + y + y + y + y (haddii tiro doorsoome la iskudhufto looma baahna in la muujiyo calaamadda iskudhufashada).

5 waxaa loo yaqaan weheliye (maaddaama 5 ay tahay tiro lagu dhuftay doorsoome).

x iyo 5y waxaa loo yaqaan tibxaha doorsoon (maaddaama ay yihiin tibxo ka kooban doorsoomayaal).

4 waxaa loo yaqaan tibix madoorsoome ah (maaddaama ay tahay tibix ka kooban hal tiro).

Bilaha ayaa sidoo kale loo adeegsan karaa weer xisaabeedka aljabrada, tusaale ahaan:

3(x – 4) – (5 + x)(x – 2)

U fiirso in :
3(x – 4) macnaheedu waa 3 ∙ (x – 4)
(5 + x)(x – 2) macnaheedu waa (5 + x) ∙ (x – 2)

Tibxaalayaasha iyo darajada
Weer xisaabeed ka kooban tibxo doorsoon iyo tibxo madoorsoomayaal ah, kuwaa oo la isugeynayo ama la kalagoynayo waxaa loo yaqaan tibxaale. Ogow in ay tibxaha doorsooma noqon karaan jibbaaro ay salkoodu yihiin doorsoome, jibbaaraduna ay ka kooban yihiin tiro idil oo togan.

Dhowr tusaale oo tibxaalayaal ah:

15 – 7x
4x2 + 2x + 19

Darajada tibxaalayaasha waxaa loola jeedaa jibbaarka ugu weyn.

Tusaale:

4x + 1 waa tibxaale heerka koowaad
    (maaddaama x = x1 jibaarkeedu yahay 1).
4x + 3x2 – 21 waa tibxaale heerka labaad
   (maaddaaama 3x2 jibbaarkeedu yahay 2).
3 – 2x3 – 7x waa tibxaale heerka saddexaad
   (maaddaama 2x3 jibbaarkeedu yahay 3).

Tibxaale ka kooban hal tibix waxaa loo yaqaan haltibixile, tusaale
ahaan 5x4.
Tibxaale ka kooban laba tibxood waxaa loo yaqaan labatibixle, tusaale ahaan 3x2 – 6.
Tibxaale ka kooban saddex tibxood waxaa loo yaqaan saddextibixle, tusaale ahaan   5x3 + 6x – 1.

Dhowr tusaale oo ku saabsan weer xisaabeedyo aljabra oo aan ahayn tibxaale:

5 + x2 – 1/x  
(Isuqaybinta tibixda ugu dambeysa ayaa weer xisaabeedda ka dhigaysa mid aan ahayn tibxaale)

6x4 + 3x–2  
(Jibbaarka taban ayaa weer xisaabeedda ka dhigaya mid aan ahayn tibxaale)

4x + 3x1,5 – 5  
(Jibbaarka 1,5 ma aha tiro idil, waxayna weer xisaabeedka ka dhigaysaa mid aan ahayn tibxaale).

Ka feker kalana dood kooxda kale:

Tirada  27 ma tahay tibxaale?

Ka feker:

Ma jiraa magac gaar ah oo loo yaqaan tibxaale ka kooban afar tibxood?

 

©Stockholms stad